Τα Άγια Θεοφάνεια θεσπίστηκαν το 2ο αιώνα μ.Χ., οπότε πρόκειται  για μία από τις αρχαιότερες γιορτές του Χριστιανισμού. Αποτελεί την τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου.

Δεν υπάρχει καμμία διαφορά μεταξύ των Μεγάλων Αγιασμών της παραμονής και της κυριώνυμης ημέρας της εορτής. Η διπλή τέλεση του Μεγάλου Αγιασμού, την παραμονή και την ημέρα των Θεοφανείων, γίνεται για πρακτικούς λόγους.  Διότι οι πρόγονοί μας δεν αξίωναν στις μεγάλες ημέρες, ούτε στα κτήματα να πηγαίνουν, ούτε με τα ζώα τους να ασχολούνται, ούτε νά ἐργάζωνται. Θεωρούσαν αναγκαίο να βρεθούν στην Εκκλησία για να εκκλησιασθούν, να προσευχηθούν και να κοινωνήσουν και, κατόπιν, να περάσουν την ημέρα της εορτής. Γι’ αυτό και τελούνταν ο Μεγάλος Αγιασμός και την παραμονή, ώστε να πάρουν τον Αγιασμό και να αγιάσουν τα κτήματα, τα περιβόλια, τα αμπέλια και τα ζώα τους.

Τι συμβολίζουν τα Θεοφάνεια;

Πρόκειται για τη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας, κατά τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού εξ ου και το όνομα Θεοφάνεια (=Θεός + φαίνω). Το μήνυμα αυτής της εορτής είναι η Αναγέννηση του Χριστού. Με τη Βάπτισή Του, άγιασε τα νερά του Ιορδάνη ποταμού, ώστε να μετατραπούν σε «Αγιασμού δώρον, αμαρτημάτων λυτήριον, νοσημάτων αλεξιτήριον, δαίμοσιν ολέθριον στις ενάντιες δυνάμεσιν απρόσιτον».

Η Βάπτιση του Ιησού Χριστού από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή

Μετά από Θεία εντολή, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος εγκατέλειψε τη ζωή στην έρημο και εγκαταστάθηκε στον Ιορδάνη ποταμό, όπου κήρυττε τον ερχομό του Κυρίου και βάπτιζε αδιαλείπτως. Όταν παρουσιάστηκε μπροστά του ο Ιησούς Χριστός και ζήτησε να βαπτιστεί, ο Ιωάννης, αν και γνώριζε ήδη ποιος ήταν Εκείνος που του ζητούσε να βαπτιστεί, στην αρχή Του αρνήθηκε, λέγοντας ότι ο ίδιος έπρεπε να βαπτιστεί από Αυτόν. Τότε, ο Ιησούς του εξήγησεε ότι αυτό ήταν το θέλημα του Θεού. Ο Ιωάννης το δέχτηκε και μπροστά στο πλήθος που βρισκόταν εκεί, συνέβη κάτι το εκπληκτικό. Το Άγιο Πνεύμα, με τη μορφή περιστεριού, παρουσιάστηκε και στάθηκε πάνω στον Ιησού Χριστό. Ταυτόχρονα, ακούστηκε από τον ουρανό η φωνή του Θεού, λέγοντας: «Ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός, εν ω ευδόκησα», δηλαδή, Αυτός είναι ο αγαπημένος μου Υιός, ο εκλεκτός μου. 

Έτσι, το Βάπτισμα των Χριστιανών, δεν είναι «εν ύδατι», όπως το βάπτισμα «μετανοίας» που επιτελούσε ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, αλλά «εν Πνεύματι Αγίω». Μέσα από τη βάπτιση του Κυρίου, αγιάσθηκε το νερό και μετατράπηκε σε νερό αγιασμού και συμφιλίωσης με το Θεό. Η Βάπτιση του Κυρίου εγκαινίασε το Μυστήριο του Βαπτίσματος.

Γιατί τα Θεοφάνεια ονομάζονται "Φώτα";

Κατά τον 4ο αιώνα, η Εκκλησία ξεκίνησε να τιμά τα Θεοφάνεια με δέος και λαμπρότητα, ως εορτή που προσδίδει φως στον κόσμο, μέσω του Αγίου Βαπτίσματος του Ιησού Χριστού. Για αυτό το λόγο, τα Θεοφάνεια αποκαλούνται Φώτα και εορτή των Φώτων. 

Η νηστεία της παραμονής των Θεοφανείων

Κατά την παραμονή των Θεοφανείων, τηρείται αυστηρή νηστεία, η οποία είναι χωρίς λάδι. Μοναδική περίπτωση να καταλύεται το λάδι αυτή την ημέρα είναι να πέφτει Σάββατο ή Κυριακή. Η αυστηρή νηστεία της 5ης Ιανουαρίου αφορά στην τιμή της Δεσποτικής εορτής καί ΟΧΙ στη μετάληψη του Αγιασμού. Η Εκκλησία δεν όριζει νηστεία για την Θεία Κοινωνία, άρα δεν είναι δυνατόν να ορίζει νηστεία για το Μεγάλο Αγιασμό. Ο Αγιασμός τών Θεοφανείων ονομάζεται μεν Μέγας, αλλά δεν ταυτίζεται επ’ ουδενί κι ούτε αντικαθιστά τη Θεία Κοινωνία, όπως αρκετοί λανθασμένα υποθέτουν.

Οπότε, η "σωστή σειρά" θα λέγαμε είναι: Εκκλησιασμός, Μετάληψη των Αχράντων Μυστηρίων και, κατόπιν, κατάλυση του Μεγάλου Αγιασμού.

Ἀπολυτίκιον 
Ἦχος α’.
Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε, ἡ τῆς Τριάδος ἐφανερώθη προσκύνησις· τοῦ γάρ Γεννήτορος ἡ φωνή προσεμαρτύρει σοι, ἀγαπητόν σε Υἱόν ὀνομάζουσα· καί τό Πνεῦμα ἐν εἴδει περιστερᾶς, ἐβεβαίου τοῦ λόγου τό ἀσφαλές. Ὁ ἐπιφανείς Χριστέ ὁ Θεός, καί τόν κόσμον φωτίσας δόξα σοι.

Κοντάκιον
Ἦχος δ’. Αὐτόμελον.
Ἐπεφάνης σήμερον τῇ οἰκουμένῃ, καί τὸ φῶς σου Κύριε, ἐσημειώθη ἐφ᾽ ἡμᾶς, ἐν ἐπιγνώσει ὑμνούντάς σε· Ἦλθες, ἐφάνης, τό Φῶς τὸ ἀπρόσιτον.

Μεγαλυνάριον
Ἄφεσιν πηγάζων τοῖς ἐξ Ἀδάμ, ὁ τῆς ἀφθαρσίας, ἀνεξάντλητος ποταμὸς, ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, βαπτίζεται θελήσει· ἀντλήσωμεν οὖν πάντες, ὕδωρ σωτήριον.